Odszkodowanie od Skarbu Państwa za przepisy tzw. "Tarcz Antykryzysowych"

2020-10-28 | 09:00

Łączna kwota strat poniesionych w wyniku pandemii COVID-19 w branży centrów i sieci handlowych jest trudna do oszacowania i z pewnością ciągle rośnie. Zarówno właściciele obiektów, jak i najemcy robią wszystko, aby uchronić swój biznes przed upadłością. Niestety, ciągle zmieniające się przepisy tzw. „tarcz antykryzysowych” w znacznej części dotykają właśnie tej branży i co istotne – nie zawsze mają one rzeczywisty związek z ochroną życia i zdrowia obywateli. W związku z tym warto się zastanowić, czy Skarb Państwa może ponieść odpowiedzialność finansową za skutki wprowadzanych zmian prawnych.

Pandemia COVID-19 jako stan nadzwyczajny – jak wygląda teoria?

Wyjaśnienie tej kwestii zacząć należy od tego jak sytuacja powinna wyglądać w teorii. Zjawisko pandemii choroby zakaźnej powinno być zakwalifikowane jako stan klęski żywiołowej, czyli jeden ze stanów nadzwyczajnych wymienionych w Konstytucji RP. Treść art. 228 Konstytucji i ustawy o stanie klęski żywiołowej nie budzą w tym zakresie żadnych wątpliwości.

Jakie to ma znaczenie dla roszczeń odszkodowawczych?

Wprowadzenie stanu klęski żywiołowej otwierałoby drogę do uproszczonej procedury przyznawania odszkodowań za straty powstałe w następstwie ograniczenia wolności i praw człowieka i obywatela w czasie stanu nadzwyczajnego (decyzja administracyjna, brak postępowania sądowego). Dotyczy to np. strat wynikających z ograniczenia prawa własności lub swobody prowadzenia działalności gospodarczej takich jak zamknięcie centrów handlowych.

Istotą powyższych regulacji jest to, że jedynie w przypadku wprowadzenia jednego z konstytucyjnych stanów nadzwyczajnych może w sposób legalny dojść do naruszenia wolności i praw człowieka i obywatela. W takim przypadku, konieczna jest jednak odpowiednia i szybka (uproszczona) rekompensata finansowa obejmująca poniesione w związku z tym straty. Jedynie wtedy zachowana zostaje równowaga pomiędzy interesem wspólnym, a interesem jednostki.

Naturalnym wnioskiem z powyższego jest to, że jeśli nie został wprowadzony konstytucyjny stan nadzwyczajny, nie jest możliwe legalne ograniczenie wolności i praw człowieka i obywatela. W przypadku pandemii COVID-19 nie został wprowadzony konstytucyjny stan klęski żywiołowej, więc według przedstawionej teorii, prawa i wolności nie powinny być ograniczane.

Pandemia COVID-19 jako stan epidemii – jak wygląda praktyka?

W praktyce, wobec braku przepisu prawa nakazującego władzy publicznej wprowadzenie stanu klęski żywiołowej w określonych przypadkach (można, lecz nie trzeba), w zamian wprowadzony został stan zagrożenia epidemicznego, a następnie stan epidemii.

Jakie to ma znaczenie dla roszczeń odszkodowawczych?

Stan zagrożenia epidemicznego nie został uwzględniony w przypadkach przyznawania odszkodowań za straty powstałe w następstwie ograniczenia wolności i praw człowieka i obywatela w czasie stanu nadzwyczajnego i tym samym wyłączona jest uproszczona droga dochodzenia odszkodowań.

Sednem problemu związanego z działaniami władzy publicznej w przypadku pandemii COVID-19 nie jest jednak brak wprowadzenia stanu klęski żywiołowej (można, lecz nie trzeba), lecz fakt, iż pod nazwą stanu epidemicznego lub stanu epidemii dochodzi do ograniczania wolności i praw człowieka i obywatela. Z jednej bowiem strony wprowadzane są ograniczenia wprost odpowiadające tym dozwolonym jedynie w czasie stanu nadzwyczajnego, a z drugiej pozbawiono obywateli trybu  dochodzenia odszkodowań przewidzianych właśnie na takie przypadki.

W rezultacie, ograniczanie praw i wolności bez wprowadzenia stanu nadzwyczajnego przewidzianego Konstytucją RP stanowi niezgodne z prawem działanie władzy publicznej. Jeśli w jego wyniku dochodzi do powstania szkody, powinna podlegać ona naprawieniu przez Skarb Państwa. Innymi słowy wszelkie szkody wynikające z wprowadzonych wbrew Konstytucji RP ograniczeń praw i wolności powinny podlegać rekompensacie, również jeżeli szkody wynikają z działań legislacyjnych. Podstawą takich roszczeń byłby art. 77 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 417 (1) Kodeksu cywilnego.

Związek pomiędzy szkodą a działaniami władzy

W tym miejscu podkreślenia wymaga, że w oparciu o powyższe przepisy prawa Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności za pandemię COVID-19 jako zjawisko, lecz za nieprawidłową legislację i jej skutki. Chodzi o ograniczenie praw i wolności, które skutkowały stratami w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, a wprowadzone zostały bez ogłoszenia stanu nadzwyczajnego.

Innymi słowy, w każdym przypadku ograniczeń wpływających na działalność gospodarczą w branży centrów i sieci handlowych trzeba zadać sobie pytanie, czy poniesione straty lub utracone korzyści pozostają w związku z nieprawidłową legislacją, czy są generalnie wynikiem zjawiska pandemii COVID-19. Należy zatem ustalić w jakim zakresie spadek obrotów w sieciach handlowych był wynikiem ustawowego zamknięcia centrów handlowych, a w jakim społecznej izolacji wynikającej z obaw konsumentów przed zarażeniem wirusem COVID-19. Dopiero rzetelna analiza danych sprzedaży, szczególnie z okresu tzw. odmrażania gospodarki pozwoliłaby na ocenę rzeczywistego związku pomiędzy poniesionymi stratami, a przepisami tzw. „tarcz antykryzysowych”, wprowadzonych z pominięciem stanu nadzwyczajnego przewidzianego w Konstytucji RP.

Ochrona życia i zdrowia obywateli – czy uzasadnia wszystkie zmiany?

W kontekście odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa należy mieć na uwadze, że istotą wprowadzanych ograniczeń powinna być ochrona życia i zdrowia obywateli przed zarażeniami wirusem COVID-19. W przypadku, gdyby wprowadzone środki były uzasadnione z punktu widzenia nauk medycznych i epidemiologii, w mojej ocenie szanse uzyskania odszkodowania od Skarbu Państwa byłyby nikłe, nawet w przypadku zaniechania wprowadzenia stanu nadzwyczajnego. Nadużycie legislacyjne mogłoby być wówczas wyjaśniane choćby stanem wyżej konieczności.

Niemniej jednak, jednym z podstawowych zarzutów stawianych prawidłowości legislacji w zakresie tzw. „tarcz antykryzysowych” jest wprowadzanie rozwiązań, które nie mają wyraźnego związku z ochroną życia i zdrowia obywateli. Dotyczy to chociażby zmian wpływających na prawa stron umów najmu w obiektach handlowych, w tym ustawowego zwolnienia z czynszu najmu, jak również ograniczeń związanych z wypowiadaniem umów. Przykładów ubocznych rozwiązań w ramach tzw. „tarcz antykryzysowych” jest wiele w każdej wersji tarczy i to ich powinny dotyczyć sprawy odszkodowawcze przeciwko Skarbowi Państwa.

Brak wyraźnego związku pomiędzy wprowadzonymi regulacjami, a ochroną życia i zdrowia obywateli jest najlepszym przykładem nadużycia legislacyjnego, ze które organy władzy publicznej ponoszą odpowiedzialność wobec obywatela. To samo dotyczy nieproporcjonalności wprowadzonych ograniczeń, które ze swej istoty zmierzają do ochrony życia i zdrowia, lecz były nieadekwatne do istniejącej sytuacji epidemiologicznej.

Jak wygląda procedura i dlaczego optymizm jest niewskazany?

Roszczenia odszkodowawcze wobec Skarbu Państwa powinny być realizowane na drodze cywilnego postępowania sądowego, jak każde inne roszczenia cywilnoprawne. Wobec niewprowadzenia stanu nadzwyczajnego, nie ma możliwości skorzystania z uproszczonej procedury przyznawania odszkodowań w oparciu ustawę o wyrównywaniu strat majątkowych wynikających z ograniczenia w czasie stanu nadzwyczajnego wolności i praw człowieka i obywatela.

W związku z tym, że przeciwnikiem jest Skarb Państwa, przedsiębiorcy innych branż jednoczą się celem wspólnego dochodzenia przysługujących im roszczeń. Jak donoszą media, pierwszym przypadkiem jest 84 przedsiębiorców z branży turystycznej, którzy wspólnie skierowali do Skarbu Państwa wezwanie do zapłaty odszkodowania na kwotę łączną przekraczającą 140 mln. zł.

Dlaczego połączenie sił przedstawicieli branży jest ważne?

Należy pamiętać, że celem realizacji roszczeń odszkodowawczych przeciwko Skarbowi Państwa za szkody wynikające z działań legislacyjnych władzy publicznej, konieczne jest uzyskanie tzw. prejudykatu. Oznacza to, że naprawienia szkody można żądać dopiero po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu niezgodności tego aktu z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą. Organem właściwym do stwierdzenia jest Trybunał Konstytucyjny lub organy Unii Europejskiej (w zakresie sprzeczności przepisów z prawem unijnym). To powoduje, że droga do uzyskania odszkodowania od Skarbu Państwa staje się dużo dłuższa i jeszcze bardziej wyboista.


O Autorze:

Łukasz Ciskowski – adwokat, partner w Czupajło & Ciskowski Kancelaria Adwokacka, w której kieruje praktyką prawa nieruchomości i budownictwa oraz obsługą prawną spółek. Jego praktyka skupia się wokół obsługi prawnej podmiotów gospodarczych, w tym branży centrów i sieci handlowych. Dotyczy to zarówno bieżącej pomocy prawnej (w tym obsługi korporacyjnej), jak również rozwiązywania sporów sądowych.

Tagi: Łukasz Ciskowski Czupajło & Ciskowski
Oceń artykuł:

Fot: Czupajło & Ciskowski Kancelaria Adwokacka Źródło: Czupajło & Ciskowski Kancelaria Adwokacka

Zobacz także

Odszkodowanie od Skarbu Państwa za przepisy tzw. "Tarcz Antykryzysowych"

Polityka Prywatności
  1. Serwis nie zbiera w sposób automatyczny żadnych informacji, z wyjątkiem informacji zawartych w plikach cookies.
  2. Pliki cookies (tzw. „ciasteczka”) stanowią dane informatyczne, w szczególności pliki tekstowe, które przechowywane są w urządzeniu końcowym Użytkownika Serwisu i przeznaczone są do korzystania ze stron internetowych Serwisu. Cookies zazwyczaj zawierają nazwę strony internetowej, z której pochodzą, czas przechowywania ich na urządzeniu końcowym oraz unikalny numer.
  3. Podmiotem zamieszczającym na urządzeniu końcowym Użytkownika Serwisu pliki cookies oraz uzyskującym do nich dostęp jest operator Serwisu.
  4. Pliki cookies wykorzystywane są w celu:
  5. dostosowania zawartości stron internetowych Serwisu do preferencji Użytkownika oraz optymalizacji korzystania ze stron internetowych; w szczególności pliki te pozwalają rozpoznać urządzenie Użytkownika Serwisu i odpowiednio wyświetlić stronę internetową, dostosowaną do jego indywidualnych potrzeb;
  6. tworzenia statystyk, które pomagają zrozumieć, w jaki sposób Użytkownicy Serwisu korzystają ze stron internetowych, co umożliwia ulepszanie ich struktury i zawartości;
  7. utrzymanie sesji Użytkownika Serwisu (po zalogowaniu), dzięki której Użytkownik nie musi na każdej podstronie Serwisu ponownie wpisywać loginu i hasła;
  8. W ramach Serwisu stosowane są następujące rodzaje plików cookies:
  9. „niezbędne” pliki cookies, umożliwiające korzystanie z usług dostępnych w ramach Serwisu, np. uwierzytelniające pliki cookies wykorzystywane do usług wymagających uwierzytelniania w ramach Serwisu;
  10. pliki cookies służące do zapewnienia bezpieczeństwa, np. wykorzystywane do wykrywania nadużyć w zakresie uwierzytelniania w ramach Serwisu;
  11. „wydajnościowe” pliki cookies, umożliwiające zbieranie informacji o sposobie korzystania ze stron internetowych Serwisu;
  12. „funkcjonalne” pliki cookies, umożliwiające „zapamiętanie” wybranych przez Użytkownika ustawień i personalizację interfejsu Użytkownika, np. w zakresie wybranego języka lub regionu, z którego pochodzi Użytkownik, rozmiaru czcionki, wyglądu strony internetowej itp.;
  13. „reklamowe” pliki cookies, umożliwiające dostarczanie Użytkownikom treści reklamowych bardziej dostosowanych do ich zainteresowań.
  14. W wielu przypadkach oprogramowanie służące do przeglądania stron internetowych (przeglądarka internetowa) domyślnie dopuszcza przechowywanie plików cookies w urządzeniu końcowym Użytkownika. Użytkownicy Serwisu mogą dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących plików cookies. Ustawienia te mogą zostać zmienione w szczególności w taki sposób, aby blokować automatyczną obsługę plików cookies w ustawieniach przeglądarki internetowej bądź informować o ich każdorazowym zamieszczeniu w urządzeniu Użytkownika Serwisu. Szczegółowe informacje o możliwości i sposobach obsługi plików cookies dostępne są w ustawieniach oprogramowania (przeglądarki internetowej).
  15. Operator Serwisu informuje, że ograniczenia stosowania plików cookies mogą wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronach internetowych Serwisu.
  16. Pliki cookies zamieszczane w urządzeniu końcowym Użytkownika Serwisu i wykorzystywane mogą być również przez współpracujących z operatorem Serwisu reklamodawców oraz partnerów.
  17. Więcej informacji na temat plików cookies znajdziesz pod adresem http://wszystkoociasteczkach.pl/ lub w sekcji „Pomoc” w menu przeglądarki internetowej.